Sommar: Natt

Ho sit på rommet sitt i øvste etasje, ser ut gjennom stengde persienner. Handa som held spilene frå kvarandre er mjuk og kvit som roseblad.

Månen er ein mynt som siktar seg inn mot eit hol i himmelen. Er ho heldig, vert gevinsten regntunge skyer og vind. Då vil soltilbedarane vakna frå lys – hypnosen og innsjå at dei eigentleg ikkje orkar.

Blyanten møter eit do – papir som er pryda med raude hjarte:

”Sommarfantastane, no som representantar for sjølve folket. Kastar av seg kleda for at den nådelause sola skal få vurdera kroppane og gjera naudsynte forbetringar. ”

Ein blå himmel krev ein forskjell, men ho har endeleg innsett at kravet ikkje kan oppfyllast.

Som om ein blå himmel gjer ein forskjell på kven ein er.

Når dei leitar etter ho på stranda, ser dei holet ho ikkje fyller. Og dei tenkjer sitt, ja, det gjer dei nok, om kvifor ho føretrekk den svale nattelufta: Ho er blitt synleg i mørkret.

Norsk litteratur 1800-1900

Eg er full. Full av ande, kraft, inspirasjon. Eg er diktaren, eg let meg fylla av det useilege som får mennesket til å ty til orda, desse fenomena av fonema som me set saman til å fylla eit ark, ein skjerm. Og sjå: Det vart litteratur.

Ein fyllefant og horekunde kunne vel neppe få nytta den teologiske utdanninga i sjølvaste kyrkja. Eg kjenner ein rebelsk teologi koka under overflata, for ein institusjon er for dei som er like, kvar er plassen for dei unike? Her! jublar eg med Wergeland. Sjå grana, sjå kor rank og stolt ho er, bli med meg i det eg ler av den stusselege gotiske katedralen som ikkje har livsande i seg. Og denne heite omfamninga mellom Henrik og Sofie, sjå der har me katharsis! Den syndige teologen møter den fullkomne kjærleik, kor mykje meir effektivt er ikkje dette enn veggen av traust liturgi?

Welhaven, lat oss sjå på han i eit anna lys enn skugga som vert kasta frå konflikten mellom han og Wergeland. Om eg hadde prøvd meg på dikting med klassisistisk form, ville eg ikkje nådd ein edlare sjanger enn den dei kallar for konfirmasjonsdikting. For berre ein meister klarer å få sagt noko i dette fengsel av metriske stengsel. Han vil formidla det skjønne dei sløra auga mine ikkje sjølv kan sjå. Takker og bukkar for heiderleg innsats, herr filosofi - professor utan fullført utdanning! Det triste er at du aldri fekk høyra kva eg har å seia deg, her eg sit i etterpåklokskapen sin vedunderlege lyskastar. Og veit du? Det hender at sjølv ein oppløyst postmodernist oppnår eit sant, inspirert augneblink.

Romantikken: Dagsaktuell eller akterutsegla? Sjå inn i deg sjølv, sjå på treet, stjernene, og føl litt. Føling! Nettopp: No skal du fortelja meg alt: Kva følte du? Kven er du? Kva heng du saman med? Sukkar du? Dette sukket er romantikarane sin salmesong.

Men eg er då ingen svermar. Ikkje utelukkande ein svermar i alle fall, difor kryp eg vidare, eg nærmar meg rasjonaliteten sitt trygge, utfordrande famntak. Kven skal eg fyrst gripa fatt i? Ho Camilla. Syster av Henrik. Akk! Så ulykkeleg forelska i Johan Sebastian. ”Kjære Camilla. Har du lyst å vera liksomsyster mi? Kan du vera mi eiga, vakre, vene muse?” Nei! Eg elskar deg! skrik Camilla og eg i kvinnekor. Det var tilpass for han at han ikkje vart funnen verdig av foreldra til Ida Kjerulf.

Lat oss ikkje gjera den heilage litterære kanon om til ein såpeopera. Kremt, sjølvsagd ikkje, men kan eg få koma med eit par saftige detaljar til før eg ser på fru Collett sin litterære milepel?... Då mannen døydde, reiste ho frå borna sine! Kven er det som gjer slik? Jo, det skal eg seia deg: Det er den moderne kvinna! Meg? Nei, det kan du ikkje meine. Den moderne kvinna, ho som er fri frå kollektivet, individet som snur ryggen til kva ho vil utan at nokon metafysisk eller institusjonell makt kan få ho frå det. Camilla: Eksistens i eit svart skrin. Eg: Eksistens i ei svart notatbok. Jo eg ser samanhengen. Men aldri om eg ville…

Collett skreiv om døtrene av si tid, dei som sat med ein skjør liten fugl i fanget som berre var fin å sjå på så lenge han ikkje song. Ekteskapet: Eit rasjonelt vedunder. Kvinna: Ei emosjonell tåreperse, som berre kan håpa på å ha flaks i lotteriet på den store kjøtmarknaden. Jammen har tida endra ekteskapet: No kan kvinne som mann kasta ektemaken sin ut av reiret om ein ikkje finn seg så tilfredstilt som forventa. Er det no egoismen som har overteke rasjonaliteten sin plass i ekteskapet? Og eg som trudde at kjærleiken var sterkast.

Eit nasjonalromantisk hurrarop: Ivar Aasen! Kva skal me med dansk når me har norsk? Dølen er straks på saka, samanliknar borgarskapet med dyr Paa Fesjaa, han gjer narr av dei på klingande landsmål. Ikkje eit vondt ord om bokmål, det er berre det at nynorsken ligg så nær meg som eit språk kan koma, eg høyrer Garborg le ironisk av byen og hylla den høge, jærske himmelen. Her sit eg, Garborg, bondestudina di. Eg har berre vore inni ein traktor ein gong, men når ein ønskjar å vera nær litteraturen er slikt for bagatellar å rekna. Daniel Braut (vert uttala Braud på den rette måten) og eg må hamla opp med pluralismen i Christianina. Eg håper eg vert ein danningsroman, ikkje ein danningsroman på vranga som Daniel si soge enda opp som. Som ein hund flyktar han inn i eit sidegate ved synet av den fyrste mentoren sin. For Daniel er ikkje den han var, og ikkje kan han seia noko vettug i møte med læraren, for om han det skal klara, må han jammensanten vita kven han sjølv er. Eg derimot, eg er den urbane bedehusjenta som verkeleg veit kva eg står for. Eller har Tigerstaden klort i identiteten mine til det ukjennelege, er eg så merka no at det er påtide å reisa heim? Ylajali sin beundrar endar opp med å fri seg frå byen ved å ta ein båt som han tidlegare sansa som trugande. Kva tenkjer eg om toget?

1890 - åra: Dekadense! Synestesi! Musikalitet! Brøk – kjensler og den store kinesiske tromme! Men kvifor måtte eigentleg Hamsun gjeva oss ei hypersensitiv, uansvarleg kunstnarsjel, kvifor har Obstfelder hamna på feil klode?

Kanskje svaret ligg hjå Synnøve Solbakken? Litteratur som skal danna folket, bøndene som skal strekka seg etter eit reinare liv, manifestert gjennom ei lengtande jente med lange, lyse fletter. Om det mogleg å få eit uhøvla folk som drikk og slåst til å bli gudfryktige helgenar? Sjå berre på Torbjørn! Han klarer det, han vinn si Synnøve og får sjå livet frå den lyse sida. Tåpelege bondeidyll! Litteraturen skal ikkje vera ein lykkeleg hollywood – illusjon, litteraturen skal visa meg det vanskelege, verkelege livet! Ja vel?

Så lat oss då setta problema under debatt, og i same slengen oppdatera den støvete nordiske bokheimen. Brandes er på hogget, han gjev oss Mill sin liberalisme på sølvfat. Ibsen: Ein mann med nase for trendar som fekk dramaet ned på nivå med den borgarlege kvardagen. Brand og Peer Gynt, to menn, denne gongen som individ og ikkje fyrst og fremst som medlemmer av kollektivet. Brand kjempar for ideala, Peer valsar likegyldig gjennom livet. Peer er som ein lauk, ingen kjerne er å finna. Men halleluja! Ibsen finn nåde for dei begge, og for Peer vert Solveig den nye Synnøve Solbakken. Så trampar Ibsen for fullt inn i rasjonalismen, den store mannen går inn i titteskåpet; og sjå! Retrospeksjonen openberrar samfunnet sine gjengangarar for oss, mønstra me er stivna fast i, alt som held oss nede, dei er ein del av det me har arva av foreldra våre. Lat oss halda dommedag over oss sjølve og sjå kor galt alt er fatt. Ja, Fru Alving, son din har syfilis og du vidarefører normene som gjorde han moderne nok til å fremja spørsmålet om eutanasi. Sola står opp, kven veit kva som skjer?

Naturlegvis! Om ein gjer teksten sin om til eit naturalistisk laboratorium, vil ein sjå korleis alt er eit resultat av arv og miljø. Korleis skal Ory bli ei god kone når mor hennar har gjeve ho illusjonen om eit ekteskap utan ekteseng? Akk og ve, vesle Ory, dei kvite kleda dine og seksualangsten din gjer deg til mannen din sin bøddel. Men lat oss ikkje skulda alt på deg når han druknar seg i framand farvatn. Som undersøkingane viser: Det er samfunnet/familien/historia si skuld.

Nei, nei, nei, det er då verkeleg ikkje samfunnet/familien/historia som er skuld i alt eg gjer gale. Maken til ansvarsfråskriving! Europa har teke imot Dostojevskij sine psykologiske skildringar. Til slutt ønskjer Noreg Raskolnikov velkomen, men berre fordi alle andre allereie har gjort det. Mennesket er så mykje! Sjå på individet! Me er attende i 1890, ringen er slutta, verda er på veg inn i moderniteten og ei ny tid krev ny tekst.

Er det på tide med ei kåring? Kven hadde mest rett: Romantikaren, den poetiske realisten, rasjonalisten, naturalisten eller nyromantikaren? Her skal ein vera forsiktig med konklusjonar, for 1800 – talet sett under eitt, speglar for meg mennesket på ein svært heilskapleg måte: Mennesket lengtar etter det metafysiske, ho strekk seg etter ideala, ho ser med kritisk blikk på samfunnet og ho er forvirra, følsamt og framandgjort.

I eventyret

Du les eventyret om Oskeladden som fann og fann og vann prinsessa. Per og Pål vert torturete med salt i djupe sår, men sjølv ikkje det vesle barnet på fanget ditt reagerer. I plassen for å gråta med dei som gret, festar de hemingslaust med Espen, fråtsar i eit halvt kongerike og vel så det.



Du sit framføre tv-en, ser barn falla for framande kuler, medan ein far skyt ein annan far. Og du seier dette høgt fordi ein rest i deg fortel deg at du burde: ”Huff, det er jammen mykje fælt i verda.”

På biletet: Detalj frå Vigelandsparken

Dråpesmitte

Kan eg få røra ved den kvite flekken i hjernen din?,

Den som får deg til å falla innover fordi du innser at du er ein sjukdom mellom alle dei som stadig meistrar kunsten å leva på overflata. Du bør isolera deg for å unngå smittefare, om folket visste betre, var det forbod mot å spreia slike som deg.

Her! Du kan få ta på lengta mi med leppene dine, plassera dei famlande orda mine i munnen din og fundera på om det er slik det heng saman,

Og eg vil svara deg med det same spørjeteiknet du spurte med, for eg som har stengt meg inne på ein trygg institusjon, eg har like fullt smitten i meg:

Ei vassdrope som eksploderer i lufta, som fer opp att til skya ho kom frå, for så å falla ein gong til, gå i oppløysing og aldri nå botnen.

Men her er noko du kan skjøna:

Eg er nær deg!

Lat oss starta her, for av ingenting vert alt, og lat oss koma attende hit, for

I viruset vårt kviler universet.

Sjå meg no! Sjå kor eg smiler, sjå kor det vrir seg inni meg, sjå kor Anden kitlar meg i hjarterøtene! Sjå meg! eg som så godt veit kvar kjellaren ligg; han kan vera like ute på balkongen eller i eit blasert blikk under ein grå stjernehimmel.

Steel, bass, tromme - og flygeltonar stig saman med lyden av havet, trompet - songen. Dei er eitt, dei fem på scena, dei leikar seg hemningslaust, ler og flyt saman. Det kriblar av liv i kroppane og den avslørande mimikken akkompagnerer musikken.

Noko vert kviskra i meg, eg låner det eit øyra for mykje: Du veit så inderleg godt at denne freden kjem til å forlata deg!

I bruset druknar den djevelske røysta. Det skjelv og sukkar i meg, og ein stum deklarasjon smeltar saman med sivsuset:

Denne gleda er ikkje underlagt det forgjengelege! Æva og augneblinken er eitt!

Eg hamrar den djupe essensen inn i metopen min, den eg løyner langt der inne, der du, din destruktive demon aldri vil nå inn. Der inne skvulpar bølgjene under ein glødande kveldshimmel, der er tårene av krystall, der er det eg gløymer at eg eig, der er sanden under nakne føter, der er klemmen eg framleis er verande i, der er…

(om nokon skulle vera i tvil, så var dette eit ekspresjonistisk, spontant referat frå Mathias Eick – konserten på Victoria, Nasjonal Jazzscene)

Eg var aleine på trikkestoppet Forskningsparken og eg plystra på Take Five. Metrologisk institutt like oppe i bakken kunne nok ha fortalt meg at det var kring ti minusgradar og at det snødde tett.

Då gjorde eg ei stor oppdaging/ Då fekk eg ei openberring

Det var fyrst og fremst fordi eg hadde på meg dei mørkeblå ullvottane mine. Dei små trådane fungerte som fangarmar.

Eg såg ned og auga mine vart opna:

Snøkrystallar er noko av det vakraste som er.

Garnet heldt skattane langt borte frå den øydeleggande kroppsvarmen min. Eg vart ståande og studera kvar minste detalj, eg fotograferte formasjonane med ei mental linse. Og då trikken kom vart eg så trist, for fnugga forsvann sporlaust i den kollektive badstua.

I sørvest fell snøen, når han ein gong i året finn det for godt å falla, i blaute, tunge flak. Så klandra meg ikkje for å ikkje ha innsett dette tidlegare! Men kvifor, spør eg meg, har ingen fortalt om dette før? Den glade bodskap må vidare! Eg skal i alle fall ta min del av ansvaret, for små gleder er store nok til å fylla tomrommet i djupe tankar. (og eg tenkjer mykje for tida, på Gud og Jesus og Heilag Ande, men om det teier eg, inntil vidare)

Teleologisk tyranni

Imagine! one day in the wonderful future: 100 % balanse og måloppnåing.

/og du glir motstandslaust gjennom dagane, endeleg er du ein geleklump/

Legg difor ned all verkesemd som ikkje kan gjera livet ditt betre ein annan dag.

/Purposedriven church, moment, breath/

Gå tur! (så held du lenger på helsa) Et sunn mat! (så vert du aldri gamal og skral) Hald deg oppdatert! (så vert aldri ein dust i bakevja)

/Fitter, stronger, happier, more productive…/

Og vidare må me sjå på barna våre: Korleis kan me forma dei så dei vert mest mogleg nyttige for samfunnet? Kva gjer me gale når dei ikkje vert glade ingeniørar?

/Barn = potensielle produsentar og dei er allereie verva inn i hæren av blinde forbrukarar/

Det fyrste bod: Realisera kvar einaste lita dråpe potensial du har i kroppen, lat ingenting av det du kan gjera verta ugjort. Du. Ditt eige livsprosjekt. Målet er…

/Kvar går du, andre stadar enn til kista di? Ny forskning viser: Sjølv den største idiot klarer å koma seg dit./

Rekk eg å ha det litt gøy før eg døyr? Kan eg få lov til å leva livet mitt no?

O! Du søte studenterliv! (ein perfekt dag i eit studineliv)

kl. 9 -10: Les norske balladar, mellom anna Draumkvedet

kl. 10-12: Fyrste seminar i munnleg retorikk. Eg vert overmanna av ”Hjelp! Eg kjenner ingen i denne gruppa!” – angst. Men då kjem eg på at eg frå i dag av skal leva etter ”do one thing every day that scares you” – doktrina, og difor opnar eg meg for dei framande rundt meg. Eg vert dessutan gira på å koma i gang med semesteroppgåva som skal leverast i slutten av mai, ei samtaleanalyse.


kl.12-14: Lunsj og dagens tredje kaffikopp. Pratar med ein mf-student om ”den fri vilje” og bibeltolking . Me utforskar det filosofiske landskapet saman, utan klare mål og meiningar, men med mange store spørsmål.


kl.14-15.30: Diskuterer bibeltolking med ein heidning*. Me endar opp ved den avgrunnen der diskusjonane våre alltid tek slutt, nemleg der eg vel å tru på dårskapen**, medan spørsmåla hans vert ståande utan svar.


kl. 15.30-17.30: Les norske balladar, samtaleteori og teori om lyrikk. Samtalepartnaren min frå kl. 14-15.30 kjem bort til meg med ei bok av S.Kierkegaard, "Begrepet angst", og eg legg bort pensum til fordel for eit kapittelet "Angst for det gode".



*Eg er nokså viss på at han sjølv ikkje har noko imot at eg nyttar dette ordet som karakteristikk i denne samanhengen. Elles ville eg ikkje ha brukt det, då det i nokre øyre kan ha få ein nedsettande klang.

** jf. 1. Kor 1, 18

Dei øvste greinene på dei vintertørre hengebjørkene er skuggelagde av eit kunstig lys frå bakken. Stammane lyser kvite mot meg. Eg svever mot den lavendelgrå himmelen, let tankane mine bli verande der oppe, før eg vert ført attende til utgangsposisjon. Så er eg brått bak meg sjølv, weeeeeeee! Sjølv om huska er trongare enn ho var før i tida, susar eg like lydlaust gjennom lufta, utan at beina mine rører bakken.

Lat meg vera barnleg! tenkjer eg og morer meg over å sjå ei gruppe menn gå forbi eit stykke borte. Lyset fangar meg ikkje, og dei vert villeida til å tru at eg ikkje ser korleis merksemda deira søker det store barnet på huska. Veit dei ikkje at filosofane oppmodar til leik?

Likevel fryktar eg auga frå dei mange vindauga som omgjev den grøne lunga, eg kjenner det som om eg gjer noko ulovleg. Kva om dei trur eg er galen?

- Kva gjer vel det!

Eg har ingen ambisjonar om å framstå som eit a4- ark.

Eg håper nokon såg meg idet eg samla saman hovudet mitt og hoppa av huska. For nett då, der i svevet og i den mjuke landinga, kjente eg meg elegant.

Vitskap om draumar

Inntrykka eg ikkje klarte å tolka og tankane som eg ikkje via merksemd, trenger seg opp til overflata. Draumelandskapet mitt er ein fascinerande plass å vera.

Eg er på stranda saman med to ukjende. Stranda slår sprekker, me vert ståande på sandflak. Ei folkemengde kjem vandrande mot oss frå sør. Ho eine som er med meg, fortel dei at ho er dronninga over forbrukarane. Folka seier dei vil definera kva som er synd, om dei så må bruka makt for å få gjennomslag for definisjonen sin.

Eg skriv som regel ned draumane mine og eg vel å dykka ned i dei for finna ut meir om mine eigne tankeprosessar. Ofte klarer eg å tolka det som skjer, andre gonger finn eg ingen samanheng. Kan hende det ikkje er så lurt å leika for mykje i si eiga søppelkorg, men av og til finn eg verdefulle skattar.

Eg er på eit kurs for løvetemmarar, i regi av Røde Kors. Instruktøren spør deltakarane kva ein kan gjera med ei løve utan at ein vert skada. Kan ein kosa han, gjeva han handa, eller ikkje gjera nokon ting? Dei fleste deltakarane, inkludert eg, går for alternativ b. Me meiner at me fint kan rekka ei hand ut mot løva utan at noko skjer. Det er berre ei jente som meiner noko anna. Ho trur at ein skal holda seg borte frå løva, og at all form for kontakt vil føra til skade. Me andre tykkjer jenta er feig og keisam, men diverre fortel instruktøren oss at ho var den einaste som svarte riktig.

Denne draumen tok eg som eit varsko frå samvitet mitt, då draumen kom på eit tidspunkt då eg prøvde å overhøyra det.

Dess fleire draumar eg skriv ned, dess oftare hugsar eg kva eg drøymde. Eg har dessutan funne ut at det er gunstig med ein uregelmessig svevnrytme. Når eg må vakna før kroppen min er van med det, er eg gjerne midt i ein draumefase.

Folk ser ulikt på kva draumar er. Ein kan sjå på dei som ein nøkkel til seg sjølv, eller ein kan tru at Gud bruker dei som kommunikasjonsmiddel. På norrønt oppfatta ein det slik at den det vart drøymt om var den mest aktive parten. Om eg drøymte om deg, så såg ein det kanskje heller slik: Du drøymer i meg. (Denne tolkinga av det norrøne språket kan ein koma med innvendingar mot, men eg tek vel å ikkje drøfta dei aktuelle momenta her.)

Draumar har noko mystisk over seg, samstundes som dei er eit resultat av alt det eg kjenner til. Når eg drøymer, finn eg mange kreative løysningar og lagar bilete på det eg ikkje forstår. Eg trur det er verdt å ta seg tid til å lytta til draumane sine, og det kan du gjerne tolka som ei oppfordring.